Aksaray'ın Tarihçesi
M.Ö. - Selçuklular
Aksaray’a ait bilgilere MÖ. 7000-6000 yıllarında Neolitik devirde Anadolu
medeniyetinin ilk izleri görülen Konya yakınlarındaki Çatalhüyük'te
rastlanmaktadır.
Burada Hasan Dağı’nın lav püskürttüğünü tasvir eden bir kazıntı resme
rastlanmıştır.
Neolotik dönemde Aksaray ve çevresi iskan görmüştür.
MÖ. 3000-2000 yıllarında Anadoluda Hatti kavmi yaşanmıştır. Bu dönemde Asurlu
tacirler burada ticaret yapmışlardır.
Aksaray, 1142 tarihinde Selçuklular tarafından zapt edilmiş ve 1470 yıllarındaki
Osmanlı hakimiyetine kadar İlhanlı, Danişmentli, Karamanoğulları egemenliğinde
kalmıştır.
1470 yıllarında Aksaray’ı ele geçiren İshak Paşa tarafından, Fatih Sultan
Mehmet’in emri ile halkın bir bölümü İstanbul’a nakledilmiştir.
Selçuklu İmparatorluğu Dönemi
1142 yıllarında Selçuklu egemenliğine giren Aksaray, II. Kılıçarslan zamanında
saraylar, medreseler, zaviyeler, kervansaraylar yaptırılmış, Azerbaycan ve başka
yerlerden Müslüman halk, gazi, mücahit, alim, ticaret erbabı getirerek
yerleştirilmiştir.
Bu yıllarda Aksaray, bir Selçuklu askeri üssü durumundadır.
Kılıçarslanın babası Sultan Mesud, Danişmentlere karşı Aksaray’ı bir askeri üs
olarak kullanmıştır. II. Kılıçarslan burada bir saray yaptırarak Arkhelais adını
Aksaray’a çevirdi ve burası ikinci payitaht gibi idi. Aksaray, Selçuklu ve
Karamanoğlu dönemlerinden kalan eserler yönünden oldukça zengindir.
Osmanlı İmparatorluğu Dönemi
1470 yılında İshak Paşa tarafından ele geçirilen Aksaray Osmanlı hakimiyetine
girmiştir.İstanbul’un fethinden sonra boşalan şehrin iskanı için, Aksaray
halkının büyük bir bölümü İstanbul’a nakledilmiştir. İstanbul'da bir semte de
Aksaray (Aksaray, İstanbul) adı bu nedenle verilmiştir.
Aksaray, Osmanlı sınırları içine alındıktan sonra Fatih adına yapılan ilk
tahrirde Aksaray vilayeti olarak gösterilmiştir.
Kanuni Sultan Süleyman zamanına kadar Aksaray, Karaman eyaletine bağlı bir
kazadır.
Kanuni devrinde Konya’ya bağlı bir sancaktır.
Cumhuriyet dönemine kadar bu şekilde devam ede gelmiştir.
Cumhuriyet Dönemi
1920 yılında Aksaray Vilayet olmuştur.
1933 yılına kadar 13 yıl vilayetlik yaptıktan sonra vilayetliği lağvedilmiştir.
20.03.1933 tarihinde 2197 sayılı kanunun 3. maddesi ile Niğde’ye ilçe olarak
bağlanmıştır.
1989 yılının 15 Haziran gününe kadar 56 yıl kaza olarak kalmış olan Aksaray, bu
tarihte eski hakkı iade edilmek suretiyle 15 Haziran 1989 da tekrar vilayet
olmuştur.
Coğrafi ve Jeolojik Yapısı
İç Anadolu bölümünün orta Kızılırmak kesimindedir. Kuzey yarım
kürede ekvatordan 37-38 paralelleri, doğu yarım kürede 33-35 meridyenleri
arasında yer alır.
Bölgede Hasandağı, Melendiz Dağları ve Ekecik Dağı gibi volkanik dağlar ile
lavların meydana getirdiği platolar vardır. Batıda ise Konya Ovasının büyük bir
kesimi Aksaray sınırları içerisinde kalmaktadır. Melendiz Dağlarından çıkarak
Tuz Gölüne dökülen Uluırmak, geniş bir plato meydana getirmektedir.
İlin önemli dağları
Hasandağı 3268 m (Volkanik)
Küçük Hasandağı 3040 m
Ekecik Dağı 2033 m
Melendiz (Volkanik)
Yanardağ küllerinin sıkışmasından oluşan tüf tabakalarının çok kolay kazılabilme
özelliği nedeniyle bölgemize çok sayıda yeraltı şehri ve dik yamaçlara kaya
içinde yerleşme birimleri yapılmıştır. 7 yy. sonlarından itibaren Müslüman
Arapların Anadolu üzerinden İstanbul’a yaptıkları sefer nedeni ile bölgeye
sığınan Hıristiyanların sayısı çok artmış, Ihlara Güzelyurt ve Göreme gibi
yerleşim birimleri oluşmuştur.
Aksaray, İç Anadolu Bölgesinin güney doğusunda, orta Kızılırmak platosunun
devamını teşkil eden ve tersiyerde oluşmuş kalkerli volkan tüflerinin meydana
getirdiği arazi ile Tuz gölü havzasının devamı olan ova üzerine kurulmuştur.
Güneyde ve doğuda tersiyerde oluşmuş volkanik arazi geniş yer tutar.
İl merkezinin kuruluş alanı ise, orta Kızılırmak platosunun Tuz Gölü havzasından
ayrıldığı fay basamağının güneyidir. Bu fay basamağı Melendiz dağlarından gelen
ve Tuz Gölüne ulaşan Uluırmağın biriktirdiği alüvyonlarla, doğusunu çevreleyen
platolardan taşınan alüvyonların birikinti ovası üzerinde kurulur.
Sağlık Kamu ve özel olarak toplam 690 yatak kapasiteli sağlık tesisleri
bulunmaktadır.
10 Hastane
Bir Sağlık Merkezi
Bir Dispanser
108 Sağlık Ocağı
20 Sağlık Evi
14 Ayaktan Teşhis Kuruluşu
Bir Halk Sağlığı Laboratuarı
AÇSAP Merkezi
Eğitim
Cumhuriyet Dönemi'nde Eğitim
Aksaray’da eğitim ve öğretimdeki gelişme Cumhuriyetin ilanı ile başlamıştır.
Cumhuriyet öncesinde okur-yazar oranı %3 gibi düşük bir düzeyde iken Aksaray’da
Bir Numune Mektebi, Üç İptidaî, Bir Rüştiye Mektebi bulunmaktaydı.
Günümüzde Eğitim Aksaray genelinde:
6 Bağımsız Anasınıfı
1 Mesleki ve Teknik Eğitim Merkezi Bünyesinde Uygulamalı Anasınıfı
1 Lise bünyesinde Anasınıfı
2 Özel Eğitim Okulu bünyesinde Anasınıfı
146 İlköğretim okulu bünyesinde Anasınıfı
Toplam olarak 156 anasınıfı ve 3161 öğrenci
1 Kız Meslek Lisesi
2 Özel Eğitim Okulunda 83 öğrenci
278 İlköğretim Okulunda 59.235
49 Genel ve Mesleki ve Teknik Lisede 12.303 öğrenci
1 Adet Devlet Üniversitesi Aksaray Üniversitesi
Aksaray genelinde, 2005 yılı Ocak ayı itibariyle
Okuma-yazma bilmeyenler
3841’i kadın
610’u erkek olmak üzere toplam 4451 kişi
Okuma-yazma oranı %98
İlçelerde okuma-yazma bilenlerin oranı:
Merkez İlçede %99
Ağaçören İlçesinde % 99,5
Eskil İlçesinde % 97
Gülağaç İlçesinde % 98,5
Güzelyurt İlçesinde % 97,5
Ortaköy ilçesinde % 99,5
Sarıyahşi İlçesinde % 97
Ekonomi
Tarım ve Hayvancılık
Ülkemizin geniş arazi varlığına sahip illerinden Aksaray’ın , sosyo - ekonomik
yapısı genel olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır.
Yıllar Sektör payı (%)
1995 57,7
1996 61,0
1997 49,9
1998 48,2
1999 41,4
Tarımsal üretim İlimizde 420.430 Hektar sahada sürdürülmektedir. Bu toprakların
%13,5 sulanabilmekte, %86,5’inde kuru tarım yapılmaktadır.
Aksaray’da hububat ve şeker pancarı ekimi toplam ekilen alanın yarısından
fazladır. Sulanan alanların %33,25’inde şeker pancarı, toplam tarım alanlarının
%50’sinde ise hububat, %3,5’inde sebze ve meyve, %1,5’inde yumrulu bitkiler ve
%1’inde ayçiçeği üretimi yapılmaktadır. Aksaray baklagillerden kuru fasulye ve
bir endüstri bitkisi olan şeker pancarı üretiminde en çok üretim yapan iller
arasında yer almaktadır.
El Sanatları
Halıcılık
Doğal ihtiyaçlardan doğan dokumacılık, çok eski çağlardan beri Aksaray'da
sürdürülen bir uğraştır. Aksaray Acemhöyük (Sarıkaya Sarayı’nda) de yapılan
kazılarda taban üzerinde küçük parçalar halinde ele geçen beyaz renkli keten
bezin bir yüzüne altın iplikle koyu ve açık mavi fayans boncuklar işlenmiştir.
Bez yangının etkisiyle bir curuf görünümünü almasına karşın M.Ö 1800’lü yıllarda
Aksaray’daki dokumacılığı göstermesi açısından son derece önemli bir buluntudur.
Geleneksel Türk el sanatları içerisinde halı dokumacılığının ayrı bir yeri
vardır. Orta Asya’da başlamış Türk-halı dostluğunun bugün Anadolu’da halen devam
ettirildiği pek çok noktadan birisi de Aksaray yöresidir. Aksaray, Selçuklu
devrinden beri ünlü bir halı merkezidir. Bu gelenek Osmanlılar devrinde de
sürmüştür.
Geleneksel Aksaray halı tarihi gelişimine ışık tutan müzemizde dört halı
vardır:
Birisi 17. yüzyılda dokunmuştur
İkincisi 18. yüzyıldan kalmadır
Üçüncüsü Aksaray yöresinin "Yatak Halıları”nı andıran modeldir yine 18.
yüzyılda dokumuştur. *Aksaray geleneklerini taşıyan dördüncü halı ise 19.
yüzyıl eseri olarak dokunmuştur.
Günümüz halıları 1950 yıllarından beri devam eden Aksaray yöresi halıları
ilimize bağlı şuralarda dokunmaktadır:
Ova Köyleri
Armutlu
Yenikent
Eskil
Eşmekaya
Kutlu Köyü
Sultanhanı
Yeşilova
Bayıraltı Köyleri
Altınkaya
Ulukışla
Yeşiltepe
Hasandağı Köyleri
Elmacık
Koçpınar
İncesu
Karataş
Gözlükuyu
Taşpınar
Turistik mekanlar Görülmesi Gereken Yerler
Ulu Camii
Nakkaşlı Camii Minaresi
Alaadin Camii
İbrahim Bey Medresesi
Sultanhanı
Eğri Minare
Ihlara Vadisi
Zinciriye Medresesi
Paşa Hamamı
Yunus Emre Türbesi
Şeyh Hamid-i Veli (Somuncu Baba)
İslam Eserleri
Akhan avlulu kervansaray 13. yy. Aksaray-Konya yolunda
Kılınçaslan Hanı. avlusuz kervansaray Aksaray’da
Hacı Şükrüllah Hanı Aksaray’da
Hoca Mesud Kervansarayı (Ağzıkarahan) Avlulu kervansaray (1231-1239)
Aksaray-Kayseri yolunda
Alayhan (1220-1225) Aksaray-Kayseri yolunda
Sünnetli Han (Avlusuz) Aksaray-Kayseri yolunda
Öresinhan avlusuz (1270) Aksaray-Kayseri yolunda
Kılıçarslan Türbesi (1264-1265) Aksaray’da
Bekar Sultan Türbesi Bekar (Nenezi) civarında
Selime Hatun Türbesi - Selçuklu Türbesi
Hristiyanlık Dönemi Eserleri
Saint Michel Kilisesi, kayaya oyulmuş haç planlı 10. yy. başına ait arkaik
resimlerle süslü. Mamasun
Çanlı Kilise 11. yy. haç planlı, kayaya oyulmuş vaziyette. Akhisar’ın 7 km
kuzeydoğusunda
Manastır 10. yy. ikinci yarısına ait resimlerle süslü dört adet, hepsi bir
kayaya oyulmuş vaziyette, birisi haç planlı, birisi üç nefli, diğer ikisi birer
nefli. Akhisar’ın 7 km kuzeydoğusunda
Çömlekli Kilise Tek neflidir. Güzelyurt
Saint Gregori’de Nazianze Kilisesi Haç planlı, 6. yy. ait. Güzelyurt
Anatepesi Kilisesi Tek nefli 5.yy. ait. Karaören’in 3 km güneyindedir
Kilise Köy (tahrip edilmiştir). Helvadere
Sargöl Kilisesi tek nefli 6. yy. aittir. Yenipınar’ın 3 km kuzeydoğusunda
Yardıbaş Kilise haç planlı 5.yy. Viranşehir’in 1 km güneybatısında
Süt Kilise haç planlı 5 yy. Viranşehir’in 1 km batısında
Viranşehir’de kilise (Hasandağı yakınında) haç planlı 5. yy.
Bozboyun Kilise tek nefli 6 yy. Viranşehir’in 3 km güneybatısında
Tepe Kilise haç planlı 6 yy. Hasandağı
Hasandağı yakınında 2 nefli kilise 6 yy.
Çukurkent Kilisesi 6. yy. haç planlı. Hasandağı yakınında Dede sivride
Kale Kilise haç planlı. Hasandağı yakınında Yenipınar'da
Sivri Kilise haç planlı. Sivrihisar
Şato (Bizans dönemi). Akhisar
Şato (Bizans dönemi). Viranşehir
Şato (Bizans dönemi). Sivrihisar
Şato (Bizans dönemi). Keçikalesi
Ihlara
Kuzey Anbar Kilise - 11. yy. İkonoklast resimli
Eğritaş Kilisesi - 9. yy. süslü
Kokar Kilise - Popüler ve arkaik süslü
Pürenliseki Kilise - 10. yy. arkaik resimli
Karanlıkkale Kilise - 10. yy. popüler sanat
Ağaçaltı Kilisesi - Pre-İkonaklast resimli
Sümbüllü Kilise - 10. yy. sonuna ait resimli
Karabaca Kilisesi - 10. yy. sonuna ait resimli
Belisırma
Yılanlı Kilise - 9. yy. arkaik resimli
Alçak Kayaaltı Kilise - 10. yy. resimli
Karagedik Kilise - 10. yy. resimli
Bezirhan Kilisesi - 13. yy. ait resimler
Kırkdamaltı Kilise - 13. yy. ait resimler
Bahaeddin Kilise - 10. yy. ait resimler
Direkli Kilise - 11. yy. ait başı
Batkın kilise - İkonoklast resimli
Ala Kilise - 11. yy. ait resimler
Yaprakhisar
Güvrecinlik (Davullu) Kilise - İkonaklast resimli
Çohum Kilise - 9. yy. ve 11. yy. resimler
Yazılı Kilise - 1024 yılına ait resimler
Alaygediği Kilise - 1023 yılına ait
Koyunağul Kilisesi - 11. yy. ait
Panaga kilisesi - 10. yy. ait
Selime
Kale Kilisesi - 10. yy.
Doğanyuvası Kilisesi - 10. yy. sonu
Eski Roma Eserleri
Mezar Viranşehir (Nora)
Greko-Romen kalıntıları Aksaray (Garsaura)